Ինքնագնահատականի խնդիրներ
Ներքին կաթսան՝ միշտ նույնքան արժեքավոր
Ինչու է մեր ինքնագնահատականը տատանվում, թեև մեր արժեքը որպես մարդ՝ ոչ։
«Որքա՞ն արժե իմ ես-ը»՝ այս հարցն ուղեկցում է շատերին, ովքեր դիմում են խորհրդատվության [1]։ Հոգեբանորեն ինքնագնահատականը կարելի է հասկանալ որպես այն հուզական գնահատականը, որը մարդը տալիս է ինքն իրեն, և որը տարբերվում է ավելի ճանաչողական ես-պատկերացումից (James, 1890; Rosenberg, 1965) [2]։ Առողջ ինքնագնահատականը չի նշանակում անթերիություն, այլ սեփական անձը թուլություններով հանդերձ ընդունելու և սեփական արժեքը արտաքին հաստատումից կախված չդարձնելու կարողություն (Stinson et al., 2008) [3]։
Վիրջինիա Սատիրի «կաթսայի» պատկերը սա հատկապես ակնառու է դարձնում. ինքնագնահատականը նման է անոթի, որը մենք կրում ենք մեզ հետ՝ երբեմն լավ լցված, երբեմն գրեթե դատարկ։ Կարևորն այն է, որ կաթսան ըստ էության միշտ մնում է նույնը՝ անկախ նրանից, թե ինչպես են ուրիշները վերաբերվում մեզ կամ ինչ ենք մենք տվյալ պահին կատարում (Satir, 1988) [4]։ Այս փոխաբերությունը համահունչ է ինքնագնահատականի հետ աշխատանքի մի հայտնի վարժության. ճմրթված, ոտնատակ արված թղթադրամը չի կորցնում իր անվանական արժեքը, նույն կերպ մարդն էլ մնում է արժեքավոր, ինչպես էլ կյանքը վարվի նրա հետ [5]։
Ինքնագնահատականի ճգնաժամերը հաճախ առաջանում են հենց այն ժամանակ, երբ սասանվում են ինքնագնահատականի կենտրոնական աղբյուրները, օրինակ՝ նվաճումները, ճանաչումը կամ պատկանելությունը [1]։ Համակարգային տեսանկյունից ինքնագնահատականը երբեք զուտ անհատական չէ. այն ձևավորվում և փոխվում է հարաբերությունների, մշակութային նորմերի և ընտանեկան ուղերձների համատեքստում, որոնք մենք յուրացրել ենք կյանքի ընթացքում (Markus & Kitayama, 1991) [6]։ Ուստի խորհրդատվությունը կենտրոնանում է ոչ միայն «բացասական մտքերի» վրա, այլ նաև հարցնում է, թե հարաբերությունների ինչ փորձառություններ և պատկանելության ինչ օրինաչափություններ են ձևավորել սեփական ինքնագնահատականը։
Նպատակը ոչ այնքան մշտապես «բարձր» ինքնագնահատականն է, որքան կայուն, արտաքին հանգամանքներից անկախ ներքին հիմքը՝ կաթսա, որը արտաքին ճնշման տակ չի կոտրվում, այլ ճաքերը կարող է ընդունել որպես կենդանի, մարդկային գործընթացի մաս։
Աղբյուրներ
- 1. Potreck-Rose, F. & Jacob, G. (2003). Selbstwert, Selbstakzeptanz, Beziehungen. Pfeiffer.
- 2. James, W. (1890). The Principles of Psychology. Henry Holt and Company; Rosenberg, M. (1965). Society and the Adolescent Self-Image. Princeton University Press.
- 3. Stinson, D. A. et al. (2008). The cost of lower relational security. Journal of Personality and Social Psychology, 95(2).
- 4. Satir, V. (1988). The New Peoplemaking. Science and Behavior Books.
- 5. Engelmann, B. (2019). Therapie-Tools Resilienz (2-րդ հրտ.). Beltz.
- 6. Markus, H. R. & Kitayama, S. (1991). Culture and the self. Psychological Review, 98(2), 224–253.